گفتوگو اختصاصی فصلنامه انجمن سرمایهگذاری کشور با مهدی فقیهی (عضو هیئت عامل صندوق نوآوری و شکوفایی و سرپرست رایتل )
سایه سنگین نااطمینانیهای اقتصادی و تورم، نیاز به بازتعریف قواعد بازی تأمین مالی نوآوری را بیش از هر زمان دیگری گوشزد میکند. در این میانه، نهادی که خود زمانی نبض اصلی تأمین مالی در این زیستبوم بود، در حال پوستاندازی است. مهدی فقیهی، عضو هیئتعامل صندوق نوآوری و شکوفایی، بهواسطه تجربه حضور در لایههای مختلف صنعت و حاکمیت، نگاهی متفاوت به این تغییر پارادایم دارد. این گفتوگو روایتی از تلاش برای پاسخ به پرسشهایی کلیدی که دغدغه امروز بخش خصوصی و بازیگران سرمایهگذاری خطرپذیر ایران است: چگونه میتوان از رقیب شدن دولت با بخش خصوصی جلوگیری کرد؟ در شرایط تورمی، چه مدلهای حقوقی و ساختاری میتواند جایگزین وامهای سنگین شود تا ریسک میان صندوق و استارتاپ تقسیم شود؟ و از همه مهمتر، درحالیکه «بنبست خروج» و نبود بازار فعال «ادغام و تملیک» پاشنه آشیل این صنعت شده است، صندوق چه نقشی برای باز کردن این گره ایفا خواهد کرد؟ در نهایت، این گفتوگو ترسیم چشماندازی است برای پنج سال پیشرو؛ افقی که در آن «صندوق نوآوری» دیگر نه یک بازیگر بزرگ، بلکه «معماری» برای بازار است که موفقیت خود را در رشد بخش خصوصی و خروج هوشمندانه از تصدیگری جستوجو میکند.
صندوق نوآوری و شکوفایی در سالهای اخیر از نهادی که عمدتاً نقش «تسهیلاتدهنده» داشت، به سمتی حرکت کرده که در آن «سرمایهگذاری» پررنگتر شده است. در زیستبومی که بخش خصوصی هنوز به بلوغ کامل نرسیده، به نظر شما نسبت مطلوب میان این دو کارکرد؛ یعنی تسهیلاتدهی و سرمایهگذاری، چه باید باشد تا هم شرکتهای نوآور حمایت شوند و هم وابستگی به منابع دولتی تعمیق پیدا نکند؟
سالهای اخیر، صندوق نوآوری و شکوفایی حرکتهای مثبت و مؤثری داشته تا از یک نهاد صرفاً تسهیلاتدهنده فاصله بگیرد و به سمت یک نهاد سرمایهگذار حرکت کند، اما هنوز با نقطه مطلوب فاصله داریم. به نظر من، تسهیلات برای شرکتهای بزرگتر یا کسبوکارهایی که به جریان نقدی پایدار رسیدهاند، میتواند ابزار مناسبی باشد، اما برای شرکتهای نوپا و شرکتهایی که در لبه فناوری حرکت میکنند و هنوز از جریان نقدی مناسب برخوردار نیستند، این ابزار کارآمدی لازم را ندارد.
در چنین حوزههایی، آنچه بیشتر نیاز است، ریسکپذیری بالاتر و استفاده از ابزارهای سرمایهگذاری است. نکته دیگر این است که بازار سرمایه خصوصی در ایران هنوز عمق کافی پیدا نکرده است. به همین دلیل، صندوق نوآوری باید نقش کاتالیزور و بازوی توسعهدهنده بازار را ایفا کند، نه اینکه جایگزین بازار و بخش خصوصی شود. مسیر درست این است که در نهایت، بخش خصوصی بتواند نقش اصلی را در تأمین مالی نوآوری بر عهده بگیرد و صندوق بیشتر نقش حرکتدهنده و تسهیلگر را داشته باشد. اگر بخواهم یک نسبت تقریبی برای آینده ارائه کنم، تصورم این است که در یک دوره پنجساله، حدود ۳۰ درصد از ابزارهای صندوق میتواند در قالب ابزارهای بدهی باشد و ۷۰ درصد دیگر به ابزارهای سرمایهگذاری اختصاص پیدا کند.
بسیاری از سرمایهگذاران خطرپذیر خصوصی کوچک و متوسط گلایه دارند که صندوق نوآوری و شکوفایی گاهی بهجای آنکه در نقش همسرمایهگذار کنار بخش خصوصی بایستد، عملاً به یک رقیب بالادستی تبدیل میشود. استراتژی شما برای اینکه صندوق مکمل بخش خصوصی باشد، نه جایگزین آن، چیست؟
به نظرم این گلایه فعالان بخش خصوصی موجّه است. از نگاه من، صندوق نباید خودش را به بازیگر اصلی این میدان تبدیل کند، بلکه باید بهگونهای عمل کند که ریسک سرمایهگذاران خصوصی کاهش پیدا کند و فضا برای رشد آنها فراهم شود؛ البته در این زمینه، بر اساس برنامهای که در دوره جدید در حوزه سرمایهگذاری تدوین شده، اقداماتی آغاز شده است، اما به نظر من این اقدامات باید متمرکزتر و جدیتر دنبال شود. بهطور مشخص، صندوق باید بیشتر بر ابزارهایی مانند همسرمایهگذاری، تأمین سرمایه اولیه و نیز سازوکارهای تضمین خروج تمرکز کند؛ یعنی بهجای آنکه جای بخش خصوصی را بگیرد، باید ورود بخش خصوصی را تسهیل و جذابتر کند. من شخصاً معتقدم موفقیت واقعی صندوق زمانی محقق میشود که سرمایهگذاران خطرپذیر خصوصی بزرگتر، توانمندتر و اثرگذارتر شوند، نه اینکه صرفاً خود صندوق ابعاد فعالیتش را گسترش دهد.
در شرایط تورمی و ناپایدار اقتصاد ایران، مدلهای مرسوم سرمایهگذاری خطرپذیر در جهان که معمولاً بر بازدهی در افق پنج تا هفتساله استوارند، با چالشهای جدی روبهرو میشوند. صندوق نوآوری و شکوفایی برای حفظ ارزش سرمایهگذاری در چنین محیطی، چه سازوکارهای حقوقی یا ساختاری را به شرکتهای سرمایهپذیر پیشنهاد میکند؟
واقعیت این است که ما نمیتوانیم مدل کلاسیک سرمایهگذاری خطرپذیر، آنگونه که مثلاً در «سیلیکون ولی» اجرا میشود، بدون بومیسازی وارد ایران کنیم و همان الگو را عیناً به کار بگیریم. شرایط اقتصاد ایران، بهویژه از نظر تورم، نوسان و پیشبینیناپذیری اقتضا میکند که ابزارها و قراردادهای سرمایهگذاری با واقعیتهای داخلی سازگار شوند. به نظر من، نخستین گام این است که قراردادهای سرمایهگذاری هوشمندتر طراحی شوند. برای مثال، مرحلهای کردن تزریق سرمایه میتواند ریسک طرفین را کاهش دهد و امکان ارزیابی مستمر عملکرد شرکت را فراهم کند. همچنین استفاده از برخی شروط و سازوکارهای حقوقی متناسب، از جمله «ترجیحات نقدشوندگی» میتواند به حفظ تعادل در روابط سرمایهگذار و سرمایهپذیر کمک کند. از سوی دیگر، باید به سمت استفاده از ابزارهای جدیدتر سرمایهگذاری هم حرکت کنیم؛ ابزارهایی مانند «وام تبدیلپذیر به سهام» یا توافقنامه سرمایهگذاری که البته بهکارگیری مؤثر آنها در ایران، نیازمند انطباق با ساختار حقوقی و مقرراتی کشور است. اگر این اصلاحات انجام شود، این ابزارها میتوانند انعطاف بیشتری در تأمین مالی شرکتهای نوآور ایجاد کنند. با این حال، به نظر من یک نکته از همه اینها مهمتر است: شرکتهای دانشبنیان و نوآور باید هرچه سریعتر به بازارهای منطقهای و درآمدهای ارزی متصل شوند. تا زمانی که یک شرکت صرفاً محدود به اقتصاد داخلی و تورم ریالی باقی بماند، حفظ ارزش سرمایهگذاری بسیار دشوار خواهد بود. اتصال به بازارهای بیرونی میتواند بخشی از فشار ناشی از تورم داخلی را خنثی کند و افق پایدارتری برای رشد شرکتها به وجود آورد.
یکی از مهمترین نقدها به الگوی سنتی تأمین مالی دولتی این است که بهجای حمایت از نوآوری، «بدهکاران نوآور» تولید میکند؛ یعنی شرکتهایی که بهجای تمرکز بر رشد و توسعه، درگیر بازپرداخت اقساط و تعهدات مالی میشوند. صندوق نوآوری و شکوفایی چگونه میخواهد از این تله فاصله بگیرد و در ریسک شرکتهای نوآور شریک شود؟
بهنظر من، اصل ماجرا این است که صندوق باید در ریسک شریک شود و نقش خود را صرفاً به طلبکار بودن تقلیل ندهد. اگر قرار باشد از همان روز اول، استارتاپها را در موقعیت بدهکار قرار دهیم، در واقع بخش قابلتوجهی از ریسک را از دوش دولت یا نهاد تأمینکننده مالی برمیداریم و به کارآفرین منتقل میکنیم، در حالیکه این رویکرد، با منطق حمایت از نوآوری سازگار نیست. یکی از تغییرات پارادایمی مهمی که در صندوق مطرح شده، دقیقاً همین است که استارتاپها نباید از ابتدای مسیر، با بار بدهی وارد میدان شود. طبیعتاً این نگاه باید هرچه بیشتر در سیاستها و ابزارهای عملیاتی صندوق نیز منعکس شود. وامدهی در بسیاری از موارد، بهویژه برای کسبوکارهای نوآور و در مراحل ابتدایی رشد، ابزار مناسبی نیست؛ زیرا شرکت را بهجای تمرکز بر توسعه محصول، بازار و مقیاسپذیری، درگیر بازپرداخت میکند. به همین دلیل، ابزارهایی مانند سرمایهگذاری سهامی یا مدلهایی نظیر تأمین مالی مبتنی بر درآمد، میتوانند گزینههای منطقیتر و کارآمدتری باشند. این مدلها هم انعطاف بیشتری دارند و هم تناسب بیشتری با واقعیت شرکتهای نوآور پیدا میکنند. خوشبختانه در حوزه سرمایهگذاری، نشانههایی از حرکت صندوق به این سمت دیده میشود و برخی از این رویکردها در دستور کار قرار گرفته است، اما به نظر من این مسیر باید با انسجام و جدیت بیشتری ادامه پیدا کند.
بنبست خروج را میتوان پاشنهآشیل صنعت سرمایهگذاری خطرپذیر در ایران دانست. شما که هم تجربه حضور در این صنعت را دارید و هم اکنون در صندوق نوآوری و شکوفایی فعالیت میکنید، کلید گشودن این قفل را در چه میدانید؟ آیا صندوق برنامه مشخصی برای فعال دکردن بازار ادغام و تملیک و تسهیل خروج سرمایهگذاران دارد؟
بهنظر من، بزرگترین مشکل زیستبوم سرمایهگذاری خطرپذیر ایران کمبود سرمایه نیست؛ مسئله اصلی، کمبود فرصتهای خروج است. تا زمانی که خروج موفقی اتفاق نیفتد، سرمایههای جدید وارد زیستبوم نمیشوند، صندوقهای تازه شکل نمیگیرند و چرخه سرمایهگذاری نیز بهدرستی به گردش درنمیآید. حل این مسئله به مجموعهای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد. بخشی از راهحل به اصلاح مقررات بازار سرمایه و تسهیل پذیرش شرکتهای نوآور در بورس مربوط میشود. در کنار آن، هلدینگهای صنعتی و شرکتهای بزرگ باید در بازار ادغام و تملیک فعالتر شوند و خرید شرکتهای نوآور را بهعنوان یکی از مسیرهای توسعه خود به رسمیت بشناسند. همچنین سرمایهگذاران خطرپذیر باید نقش فعالتری در شکلگیری و تسهیل معاملات ادغام و تملیک ایفا کنند. ایجاد بازار ثانویه برای خریدوفروش سهام استارتاپها نیز میتواند مسیر دیگری برای افزایش نقدشوندگی و فراهم کردن امکان خروج باشد. صندوق نوآوری و شکوفایی نیز میتواند در فعالسازی این بازار نقش مؤثری داشته باشد؛ برای مثال، با ارائه مشوقهای مالی و تضمین بخشی از ریسک خرید در معاملات ادغام و تملیک، انگیزه شرکتهای بزرگ برای ورود به این بازار را افزایش دهد. با توجه به مسئولیتی که در صندوق دارم، پیگیری این موضوع را وظیفه خود میدانم و امیدوارم بتوانیم آن را به نتیجه برسانیم تا دستکم یکی از مهمترین دغدغههای زیستبوم سرمایهگذاری خطرپذیر کاهش یابد.
اگر بخواهید از زاویه نگاه خودتان، یک نقد صریح، اما منصفانه به زیستبوم نوآوری ایران وارد کنید، آن نقد چیست؟
به نظر من، مهمترین مسئله اکوسیستم نوآوری ایران را نمیتوان صرفاً به کمبود پول تقلیل داد. تردیدی نیست که منابع مالی در هر زیستبومی اهمیت دارد، اما حتی اگر سرمایه بیشتری هم وارد این فضا شود، باز هم همه مشکلات حل نخواهد شد. مسئله اصلی این است که ما در برخی از لایههای کلیدی زیستبوم، با کمبود جدی سرمایه انسانی و تجربه حرفهای مواجهیم. آنچه امروز بیش از هر چیز به آن نیاز داریم، مدیران سرمایهگذاری حرفهای، مدیران رشد، مدیران محصول و افرادی است که دانش و تجربه لازم برای مقیاس دادن به کسبوکارها را داشته باشند. علاوه بر این، تجربههای مرتبط با خروج موفق و نیز حضور بازیگران تسهیلگری که بتوانند به شکلگیری و انسجام زیستبوم کمک کنند، هنوز بهاندازه کافی در دسترس نیست. این کمبودها باعث میشود -حتی در مواردی که سرمایه هم وجود دارد- بهرهوری لازم از آن حاصل نشود. به بیان روشنتر، اگر زیستبوم از مدیران حرفهای و نیروی انسانی متخصص در این حوزه برخوردار نباشد، تزریق پول لزوماً آن را موفقتر نمیکند؛ چهبسا فقط هزینهها را افزایش دهد و زیستبوم را گرانتر کند. به نظر من، بخشی از مسائلی که امروز در بازار سرمایهگذاری خطرپذیر مشاهده میکنیم، دقیقاً از همین ناترازی میان پول و توان مدیریتی ناشی میشود.
اگر پنج سال آینده را نقطه ارزیابی عملکرد صندوق نوآوری و شکوفایی در نظر بگیریم، به نظر شما چه زمانی میتوان گفت این صندوق به مأموریت خود نزدیک شده یا حتی به آن رسیده است؟
اگر بخواهیم در افق پنجساله قضاوت کنیم که صندوق تا چه اندازه موفق بوده، به نظر من باید به چند شاخص مشخص توجه کنیم: نخست اینکه، بخش عمده سرمایهگذاری در زیستبوم را باید بخش خصوصی انجام دهد. این مهمترین نشانه بلوغ است؛ یعنی جایی که دولت و نهادهای عمومی دیگر بازیگر اصلی نیستند و بیشتر نقش تسهیلگر و توسعهدهنده بازار را ایفا میکنند: شاخص دوم این است که صندوق بتواند نقش تنظیمگری و توسعه بازار را بهتر از نقش تصدیگری بازی کند؛ به عبارت دیگر، موفقیت صندوق در این نیست که صرفاً اندازه مداخله خود را بزرگتر کند، بلکه در این است که قواعد، زیرساختها و مشوقهایی را فراهم کند که بازار بتواند با اتکا به بازیگران خصوصی رشد کند؛ مسئله بعدی، شکلگیری خروجهای موفق و مستمر در زیستبوم است. اگر بخواهیم از موفقیت سخن بگوییم، باید بتوانیم برای خروج موفق سالانه، شاخص مشخصی تعریف کنیم. فعال شدن بازار ادغام و تملیک، شکلگیری چند مدیر صندوق سرمایهگذاری قدرتمند در بخش خصوصی، ورود سرمایه خارجی و نیز ورود سرمایه ایرانیان خارج از کشور به زیستبوم، همه از نشانههای مهم این موفقیت هستند.
در کنار اینها، حضور مؤثر شرکتهای دانشبنیان در بازارهای منطقهای هم یکی از شاخصهای کلیدی است. اگر این شرکتها بتوانند در بیرون از مرزهای ایران بازار بگیرند و به درآمدهای پایدارتر و متنوعتر برسند، میتوان گفت زیستبوم در مسیر درستی حرکت کرده است. در یک جمعبندی کلی، به نظر من موفقیت واقعی صندوق زمانی محقق میشود که زیستبوم نوآوری ایران دیگر برای رشد خود به صندوق وابسته نباشد. دولت نباید لزوماً از صحنه حذف شود، اما باید از نقش یک بازیگر مستقیم فاصله بگیرد و بیشتر به «معمار بازار» تبدیل شود؛ یعنی قواعد، زیرساختها و مشوقها را فراهم کند و اجازه دهد بار اصلی سرمایهگذاری بر دوش بخش خصوصی قرار بگیرد. در چنین وضعیتی، صندوق هم باید نقشی کاتالیزوری و اهرمی داشته باشد: هر جا بخش خصوصی توانمند شد، یک قدم عقبتر بایستد و موفقیت خود را در رشد بازار ببیند، نه در بزرگتر شدن نقش خودش.


بدون دیدگاه