گفتوگوی اختصاصی انجمن سرمایهگذاری خطرپذیر کشور با دکتر مجتبی زارع مهرجردی (معاون سرمایهگذاری صندوق نوآوری و شکوفایی)
اگر زمانی در زیستبوم استارتاپی ایران، «رشد» مهمترین معیار قضاوت بود، امروز به نظر میرسد که این معیار دیگر بهتنهایی اعتبار گذشته را ندارد. در گفتوگو با مجتبی زارع مهرجردی، معاون سرمایهگذاری صندوق نوآوری و شکوفایی، نشانههای روشنی از یک تغییر پارادایم دیده میشود: فاصله گرفتن از الگوی «رشد به هر قیمت» و حرکت به سمت مدلی که در آن تابآوری، جریان نقد، حاشیه سود و انضباط مالی به عناصر تعیینکنندهتری تبدیل شدهاند. این تغییر، صرفاً واکنشی موقت به تورم و عدم قطعیت نیست، بلکه میتواند نشانهای از بلوغ تدریجی زیستبومی باشد که حالا بیش از گذشته، میان هیجان رشد و الزام بقا تعادل میجوید.
از نگاه شما، در زیستبوم سرمایهگذاری خطرپذیر ایران، با «بحران کمبود سرمایه» مواجهیم یا «بحران پیشبینیناپذیری اقتصاد»؟ به نظر میرسد چالش امروز فراتر از دسترسی به منابع مالی، عملاً ناتوانی در اتخاذ تصمیمات استراتژیک بلندمدت است.
پاسخ به این پرسش نیازمند تفکیک لایههای زنجیره ارزش است؛ زیرا بحران سرمایه در ایران ماهیت یکدستی ندارد. اگر از منظر من به بازار نگاه کنید، در مراحل ابتدایی زنجیره ارزش، یعنی مراحل بذری و پیشبذری، ما قطعاً با خلأ منابع و بیش از آن، با «فقر سرمایهگذار حرفهای» مواجهیم، اما در مراحل میانی و فراتر، معادله کاملاً متفاوت است. در این لایه، نهتنها کمبود سرمایه نداریم، بلکه با مازاد نقدینگی روبهرو هستیم؛ منابعی که بهجای تزریق به زیستبوم نوآوری، در صندوقهای درآمد ثابت و داراییهای کمریسک «رسوب» کردهاند؛ بنابراین، مشکل اصلی در این لایه، «عدم تخصیص» است، نه «نبود سرمایه». اینجاست که به متغیر اصلی میرسیم: «پیشبینیناپذیری».
وقتی افق تصمیمگیری اقتصادی برای ۶ تا ۲۴ ماه آینده در هالهای از ابهام است، طبیعی است که سرمایه از بازارهای خطرپذیر عقبنشینی کند. در فضای عدم قطعیت، سرمایهگذار نه در پی رشد نمایی، بلکه در پی «حفظ ارزش» است؛ بنابراین نقدینگی به سمت پناهگاههای امنی مثل طلا، ارز، استیبلکوینها و ملک حرکت میکند. به باور من، تا زمانی که چشمانداز کوتاهمدت و میانمدت اقتصاد به سمت «پیشبینی پذیری» حرکت نکند، جریان سرمایه به سمت سرمایهگذاران خطرپذیر به همین نرخ حداقلی باقی خواهد ماند؛ زیرا الگوی ذهنی سرمایهگذار، «بقا» را بر «ریسک نوآوری» مقدم شمرده است.
بسیاری معتقدند تورم و نوسانات اقتصادی، استراتژی سرمایهگذاران را محافظهکارتر کرده است. آیا منطق «رشد سریع» که زمانی موتور محرک زیستبوم بود، اکنون در برابر «انضباط مالی» و «سودآوری عملیاتی» رنگ باخته است؟
تغییر پارادایم در منطق سرمایهگذاری خطرپذیر ایران، فراتر از واکنش صرف به تورم یا کاهش قدرت خرید است. حقیقت این است که ما در حال گذر از یک مرحله تاریخی هستیم. پیشتر، زیستبوم ما با الهام از مدلهای غربی و با تمرکز بر کسبوکارهای پلتفرمی، تحت سلطه راهبرد «رشد به هر قیمت» بود. در آن الگو، جذب کاربر و بزرگ شدن مقیاس، شاخصهای اصلی موفقیت محسوب میشدند و حاشیه سود یا جریان نقد، در اولویتهای بعدی قرار داشتند، اما امروز، زیستبوم ایران در حال تغییر مسیر به سمت فناوریهای سخت (هاردتک) و فناوریهای عمقی است. این تغییر جهت، ناگزیر منطق سرمایهگذاری را هم بازتعریف کرده است. وقتی از حوزه پلتفرمهای اینترنتی صرف فاصله میگیرید و وارد حوزههایی میشوید که زیرساخت، تولید یا فناوری سخت در آنها محوریت دارد، دیگر نمیتوان با منطق «رشد به هر قیمت» پیش رفت. در این پارادایم جدید، مفاهیمی مانند «حفظ حاشیه سود»، «مدیریت هوشمندانه هزینههای رشد» و «انضباط مالی»، نه صرفاً به خاطر تورم، بلکه به دلیل اقتضائات ماهوی این کسبوکارها، به اولویت اول تبدیل شدهاند؛ بنابراین، این تغییر رفتار سرمایهگذاران را نباید صرفاً یک «واکنش دفاعی» در برابر تورم دانست، بلکه این بلوغ ساختاری زیستبوم است که اکنون «تابآوری» و «سودآوری عملیاتی» را به جایگاه واقعیشان بازگردانده است.
در فضای فعلی، شکاف میان انتظارات بنیانگذاران و واقعبینی سرمایهگذاران در «ارزشگذاری»، به یکی از چالشهای اصلی تبدیل شده است. آیا مدلهای گذشته همچنان کارایی دارند؟
تغییر رویکرد در ارزشگذاری، محصول طبیعی گذار ما از دوران هیجانزدگی به دوران «واقعگرایی بازار» است. منطق ارزشگذاری در سالهای آغازین شکلگیری زیستبوم، بهشدت تهاجمی بود؛ ضرایب بالا و خوشبینی مفرط، شاخصهای اصلی بودند، اما چرا این منطق تغییر کرد؟ زیرا بازار، آن ارزشگذاریهای اولیه را «تأیید» نکرد.
واقعیت این است که دورهای بعدی سرمایهگذاری، آن اعداد و ارقامی را که در روزهای اول برای خروج یا ارزشگذاریهای آتی تصور میشد، محقق نکردند. وقتی ارزشگذاریهای اولیه در عمل تکرار نمیشوند و به بنبست میخورند، منطق بازار ناچار به اصلاح است.
امروز، سرمایهگذار حرفهای در ایران دیگر با آن ضرایب کاذب گذشته یا الگوبرداری صرف از استارتاپهای خارجی معامله نمیکند. ما امروز به مدلهایی رسیدهایم که با واقعیتهای اقتصادی ایران همخوانی دارد؛ مدلی که بر متغیرهای بومی و پایداری کسبوکار متمرکز است؛ البته این بلوغ، هزینه هم دارد؛ مذاکرات ارزشگذاری امروز بسیار دشوارتر شده است. سرمایهگذار به دنبال حداکثر انضباط و حداقل قیمت است تا ریسک خود را پوشش دهد و در سوی دیگر، بنیانگذار به دنبال ارزش واقعی تلاشهایش است. این تقابل منافع، همیشه در مذاکرات وجود داشته، اما در شرایط فعلی اقتصاد، مدیریت این شکاف به یکی از بزرگترین چالشهای ما در فرآیند معامله تبدیل شده است.
به نظر میرسد افق پیشبینیپذیری در اقتصاد ایران کوتاهتر شده و این موضوع بر رفتار سرمایهگذاران خطرپذیر نیز اثر گذاشته است. این تغییر در عمل چه بازتابی در تصمیمگیری سرمایهگذاران داشته است؟
بله، به نظر من کوتاهتر شدن افق پیشبینیپذیری اقتصاد ایران، بهتدریج سرمایهگذاری بلندمدت را کمرنگتر کرده و رفتار سرمایهگذاران را به سمت افقهای کوتاهمدتتر سوق داده است. وقتی سرمایهگذار با چنین فضایی مواجه میشود، طبیعی است که در یک سرمایهگذاری ذاتاً بلندمدت، شروطی بگذارد که نقدشوندگی سرمایهاش را افزایش دهد و ریسک خروج را کاهش دهد. به همین دلیل، در عمل میبینیم که شرایط ورود سختگیرانهتر شده است؛ از جمله در مفاد مربوط به ارزشگذاری در دورهای بعدی، امتیازهای ترجیحی برای خروج و شاخصهای کلیدی عملکرد سختگیرانهتر برای تحقق تعهدات. همچنین در برخی موارد، سرمایهگذاران جدید تلاش میکنند از طریق الزامات حکمرانی شرکتی، نقش و کنترل بیشتری در تصمیمگیریها به دست بیاورند؛ حتی در شرایطی که سهم بزرگی از مالکیت را هم در اختیار ندارند. البته این سختگیریها فقط از تغییر شرایط اقتصادی ناشی نمیشود؛ بخشی از آن هم به کمبود منابع و تضعیف قدرت چانهزنی بنیانگذاران برمیگردد. به همین دلیل، بعضی از استارتاپها ناچار میشوند شروطی را بپذیرند که شاید در شرایط عادی، انتخاب اولشان نباشد.
بسیاری از فعالان معتقدند چالش اصلی امروز زیستبوم، نهتنها جذب سرمایه، بلکه فقدان مسیرهای خروج است. به نظر شما در وضعیت فعلی اقتصاد ایران، کدامیک از مسیرهای خروج (فروش به بازیگر استراتژیک، ورود به بازار سرمایه، یا واگذاری به سرمایهگذار بعدی) واقعبینانهترین گزینه برای سرمایهگذاران خطرپذیر است؟
واقعیت این است که زنجیره ارزش سرمایهگذاری خطرپذیر در ایران هنوز «ناقص» است و ما در زمینه خروج، با خلأهای ساختاری مواجهیم. اگر بخواهیم واقعبینانه به گزینهها نگاه کنیم، «فروش به بازیگر استراتژیک» -خرید شرکتهای بزرگ صنعتی- محتملترین و در دسترسترین مسیر برای سرمایهگذاران خطرپذیر است. این مسیر، منطقیترین انتخابهاست؛ زیرا بازیگران بزرگ صنعتی، به دنبال تملیک نوآوری برای تکمیل زنجیره ارزش خود هستند و این پیوند، در شرایط فعلی، عملیاتیترین سناریو به شمار میرود. در مورد دو مسیر دیگر، اما کارنامه چندان درخشان نیست. ورود به بازار سرمایه، با وجود جذابیتهایش، مسیری بهشدت ناهموار، پرهزینه و کمتکرار است؛ نمونههای معدودی هم که در این سالها داشتهایم، نشاندهنده یک مسیر پیوسته و هموار برای استارتاپها نبوده است. در مورد واگذاری به سرمایهگذار بعدی نیز با یک مانع ساختاری روبهرو هستیم: سرمایهگذاران جدید ما، به دلیل همان سختگیریهایی که در پرسشهای قبلی اشاره کردیم، تمایل دارند منابع خود را مستقیماً در قالب «سرمایهگذاری اولیه» تزریق کنند تا جریان نقدینگی مستقیماً به توسعه کسبوکار کمک کند. آنها عموماً علاقهای به خرید سهام از سرمایهگذار قبلی ندارند؛ بنابراین این مسیر نیز در حال حاضر، چندان در دسترس نیست. در نهایت، تا زمانی که پیوند بین استارتاپها و شرکتهای بزرگ صنعتی بهعنوان بازیگران راهبردی تقویت نشود، همچنان با چالش نقدشوندگی در انتهای این زنجیره دستبهگریبان خواهیم بود.


بدون دیدگاه